วันนวมินทรมหาราช 13 ตุลาคม: 5 โครงการพระราชดำริที่ยังทำงานอยู่จนถึงวันนี้ และคนไทยได้ประโยชน์อย่างไร

9 ปีผ่านไปหลังการเสด็จสวรรคต แต่ โครงการพระราชดำริ ของรัชกาลที่ 9 ไม่ได้หยุดทำงานแม้แต่วันเดียว ทุกวันที่ 13 ตุลาคม — วันนวมินทรมหาราช — คนไทยจำนวนมากรำลึกถึงพระองค์ แต่น้อยคนนักที่รู้ว่า ณ ขณะนี้ปี 2569 ยังมีโครงการพระราชดำริกว่า 5,232 โครงการที่ขับเคลื่อนอยู่เบื้องหลังชีวิตประจำวันของคนไทยทั่วประเทศ ทั้งเรื่องน้ำ ดิน ป่า อาหาร และปากท้องชุมชน

วันนวมินทรมหาราช คืออะไร?

วันนวมินทรมหาราช (อ่านว่า "นะ-วะ-มิน-ทระ-มะ-หา-ราด") ตรงกับวันที่ 13 ตุลาคมของทุกปี เป็นวันคล้ายวันสวรรคตของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร รัชกาลที่ 9 แห่งราชวงศ์จักรี

คณะรัฐมนตรีกำหนดให้วันนี้เป็นวันหยุดราชการตั้งแต่ พ.ศ. 2560 ไม่ใช่เพียงเพื่อหยุดพัก แต่เพื่อให้คนไทยได้หันกลับมามองว่าพระราชกรณียกิจที่ทรงทิ้งไว้ยังส่งผลอยู่มากแค่ไหน

5 โครงการพระราชดำริที่ยังทำงานจริงในปี 2569

1. ฝนหลวง — โปรย 14,806 ครั้งใน 3 ปี

โครงการฝนหลวงเป็นโครงการพระราชดำริที่คนไทยรู้จักกันดีที่สุด และยังดำเนินการเต็มรูปแบบจนถึงทุกวันนี้ ตัวเลขจากกรมฝนหลวงและการบินเกษตรชัดเจนมาก: ในช่วงปีงบประมาณ 2566–2568 มีการให้บริการรวมกัน 14,806 ครั้ง ครอบคลุมทั้งเกษตรกรและหน่วยงานราชการ

แบ่งเป็นปี 2566 จำนวน 6,444 ครั้ง, ปี 2567 จำนวน 5,568 ครั้ง และปี 2568 จำนวน 2,794 ครั้ง ที่ตัวเลขลดลงในปี 2568 ไม่ใช่เพราะโครงการหยุด แต่เพราะเป็นปีที่เกิดอุทกภัยรุนแรงในหลายจังหวัด — โปรยฝนเพิ่มขณะน้ำท่วมคงไม่ใช่ทางออก

ปีงบประมาณ 2569 งบประมาณของกรมฝนหลวงฯ แตะระดับ 2 พันล้านบาท และภารกิจขยายออกไปกว้างกว่าแค่แก้แล้ง เพราะยังใช้ปฏิบัติการบรรเทาฝุ่น PM2.5 ในช่วงฤดูหมอกควันภาคเหนืออีกด้วย

2. แก้มลิง — 38 แหล่งในกรุงเทพฯ พร้อมขยายอีก 7

หลักการแก้มลิงมาจากแนวพระราชดำรัสที่เปรียบเทียบว่า ลิงกินกล้วยแล้วพักเก็บไว้ในแก้มก่อน — น้ำก็เช่นกัน ควรมีพื้นที่รับและหน่วงน้ำไว้ชั่วคราวก่อนระบายออก

กรุงเทพมหานครน้อมนำแนวคิดนี้มาพัฒนาพื้นที่รับน้ำ 38 แห่ง รวมความจุ 13,712,305 ลูกบาศก์เมตร เพิ่มขึ้นจากปี 2565 ที่มี 34 แห่ง และในปี 2569 ยังอยู่ระหว่างเพิ่มเติมอีก 7 แห่ง รวมความจุเพิ่มขึ้นอีกราว 290,000 ลูกบาศก์เมตร

อย่างไรก็ตาม มีเสียงวิพากษ์วิจารณ์ว่าบางโครงการถูก "ยุบทิ้ง" กรุงเทพมหานครชี้แจงว่ายกเลิกเฉพาะโครงการที่ประชาพิจารณ์ในพื้นที่ไม่ผ่าน หรือไม่สอดคล้องกับระบบระบายน้ำภาพรวม — ซึ่งก็นับเป็นการปรับให้โครงการพระราชดำริเข้ากับบริบทพื้นที่จริง ไม่ใช่ทำแบบเหมาโหล

3. ศูนย์ศึกษาการพัฒนาฯ 6 แห่ง — "พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติมีชีวิต"

ถ้าฝนหลวงคือโครงการที่เห็นบนท้องฟ้า ศูนย์ศึกษาการพัฒนาอันเนื่องมาจากพระราชดำริก็คือห้องทดลองกลางแจ้งที่ทำงานอยู่บนดิน ทั้ง 6 ศูนย์กระจายอยู่ทั่วประเทศ ทำหน้าที่ศึกษา วิจัย ทดลอง และสาธิตการแก้ปัญหาด้านเกษตรกรรม ครอบคลุมเรื่องน้ำ ดิน และป่าไม้แบบบูรณาการ

ตัวอย่างที่ชัดเจนคือ ศูนย์ศึกษาการพัฒนาอ่าวคุ้งกระเบนฯ จ.จันทบุรี ที่มุ่งเน้นอนุรักษ์และฟื้นฟูทรัพยากรชายฝั่งแบบบูรณาการ แล้วขยายผลที่ประสบความสำเร็จออกไปยังหมู่บ้านรอบศูนย์ผ่านเครือข่ายความร่วมมือ

สิ่งที่ทำให้ศูนย์เหล่านี้ต่างจากหน่วยงานวิจัยทั่วไปคือ เกษตรกรไม่ต้องอ่านรายงานวิจัย — มาดูของจริงในพื้นที่ได้เลย แล้วนำองค์ความรู้กลับบ้านไปใช้จริง

4. เศรษฐกิจพอเพียง — ขยายสู่ 928 อำเภอผ่าน SE ปี 2569

หลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงไม่ได้หยุดอยู่แค่ในหนังสือเรียน เมื่อวันที่ 10 เมษายน 2569 กลุ่มไทยเบฟลงนามบันทึกความเข้าใจกับสำนักงาน กปร. ในโครงการพัฒนาเศรษฐกิจฐานรากระดับอำเภอ เป้าหมายคือขยายองค์ความรู้พระราชดำริให้ครอบคลุม 928 อำเภอทั่วประเทศ

กลไกที่ใช้คือการจัดตั้ง "บริษัท ชุมชนเข้มแข็ง พอเพียง (ประเทศไทย) จำกัด" และ "บริษัทพอเพียง" ในระดับอำเภอ รวม 928 บริษัท ดำเนินงานในรูปแบบวิสาหกิจเพื่อสังคม (Social Enterprise) เพื่อให้เป็นกลไกพัฒนาเศรษฐกิจชุมชนอย่างยั่งยืน ไม่ใช่โครงการแจกปลา แต่สอนตกปลาผ่านโครงสร้างธุรกิจ

นี่คือตัวอย่างชัดที่สุดว่าโครงการพระราชดำริกำลังวิวัฒน์ตัวเองสู่ยุคใหม่ โดยจับมือภาคเอกชนขับเคลื่อนแทนการพึ่งงบรัฐฝ่ายเดียว

5. อพ.สธ. — ธนาคารพันธุกรรมแห่งชาติ

โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริ (อพ.สธ.) ทำงานเงียบที่สุดในบรรดา 5 โครงการนี้ แต่อาจสำคัญที่สุดในระยะยาว ภารกิจหลักคือเก็บรักษาพันธุกรรมพืชในรูปแบบเมล็ด เนื้อเยื่อ และสารพันธุกรรม ไว้ในธนาคารพืชพรรณทั่วประเทศ

โครงการนี้ทำงานผ่านเครือข่ายครอบคลุมศูนย์ศึกษาการพัฒนา 6 แห่ง สถานีทดลองของกรมวิชาการเกษตร และสถาบันการศึกษาที่เข้าร่วมสนองพระราชดำริ ลองนึกภาพว่าถ้าวันหนึ่งสภาพภูมิอากาศเปลี่ยนไปจนพืชบางชนิดสูญพันธุ์จากธรรมชาติ ธนาคารพันธุกรรมนี้ก็คือ "ฮาร์ดไดรฟ์สำรอง" ที่ช่วยให้เราฟื้นฟูได้

อ่านต่อเรื่องนี้Eastern Energy Plus เดินหน้าลงพื้นที่เยี่ยมชุมชน มุ่งส่งเสริมความสัมพันธ์อันดี และยกระดับคุณภาพชีวิ

โครงการพระราชดำริ: ต้นแบบ CSR ก่อนที่โลกจะรู้จักคำนี้

มุมมองที่น่าสนใจคือโครงการพระราชดำริเหล่านี้ดำเนินงานมาหลายทศวรรษ ก่อน ที่แนวคิด CSR (Corporate Social Responsibility) จะกลายเป็นกระแสในโลกธุรกิจ สิ่งที่ทำให้ต่างจาก CSR ทั่วไปคือ ไม่มีวาระการตลาดซ่อนอยู่เบื้องหลัง และออกแบบมาเพื่อความยั่งยืนระยะยาว ไม่ใช่แค่ภาพลักษณ์รายปี

วันนี้กลไกขับเคลื่อนโครงการพระราชดำริทำงานผ่านหลายช่องทาง ทั้งสำนักงาน กปร. มูลนิธิชัยพัฒนา หน่วยงานรัฐอย่างกรมฝนหลวงฯ และกรุงเทพมหานคร รวมถึงภาคเอกชนอย่างกลุ่มไทยเบฟที่เข้ามาเป็นพันธมิตรขับเคลื่อน

เปรียบตารางสรุป: 5 โครงการพระราชดำริในปี 2569

บทสรุป: 13 ตุลาคม — วันที่โครงการพระราชดำริยังไม่หยุด

ตัวเลขไม่โกหก: 5,232 โครงการพระราชดำริ, 14,806 ครั้งฝนหลวงใน 3 ปี, 38 แหล่งแก้มลิงในกรุงเทพฯ และ 928 อำเภอที่จะได้รับการขยายผลหลักเศรษฐกิจพอเพียงผ่านวิสาหกิจเพื่อสังคม ทั้งหมดนี้ยังทำงานอยู่ ยังมีชีวิตอยู่ ณ วันนี้

วันนวมินทรมหาราช 13 ตุลาคม จึงไม่ใช่แค่วันหยุดเพื่อรำลึก แต่เป็นวันที่เหมาะที่สุดในการหยุดมองว่าโครงการเหล่านี้กำลังทำอะไรอยู่ — และเราในฐานะคนไทยจะส่งต่อ รักษา หรือพัฒนาต่ออย่างไร

แหล่งอ้างอิง

• Thai Publica — เปิดงบฯ 13 ปี กรมฝนหลวงฯ ปี 69 แตะ 2 พันล้าน
• Thai Publica — เปิดข้อมูลงบฯ กรมฝนหลวง สถิติ 3 ปี โปรย 14,806 ครั้ง
• กรมประชาสัมพันธ์ — กทม. น้อมนำพระราชดำริ "แก้มลิง" เดินหน้าเพิ่มพื้นที่รับน้ำ 7 แห่ง
• Amarin TV — ไทยเบฟตั้งวิสาหกิจเพื่อสังคม 928 บริษัท พัฒนาเศรษฐกิจฐานรากระดับอำเภอ
• ฐานเศรษฐกิจ — ไทยเบฟ ผนึก กปร. ยกระดับวิสาหกิจเพื่อสังคมสู่ 928 บริษัท
• Wikipedia — วันนวมินทรมหาราช
• สำนักงาน กปร. — ศูนย์ศึกษาการพัฒนาอันเนื่องมาจากพระราชดำริ: การบริหารงานแบบบูรณาการ
• MGR Online — แฉเบื้องหลัง กทม. "ยุบทิ้ง" แก้มลิง